Marcelo Netto Rodrigues (CIMI Dourados)

Caarapó (Mato Grosso do Sul)

"Voor hen die onze taal niet begrijpen, zal ik het vertalen. De Guarani-indianen leefden als een rivier die langzaam tussen de oevers stroomde toen plotseling een gigantische rots midden in de stroming viel. Het water spatte alle kanten op. En hier vandaag zijn de overlevenden van deze Guarani samengekomen", aldus Anastácio Peralta, leider van de Guarani-Kaiowá, onder de instemmende blikken van zijn 'verwanten' uit Argentinië, Bolivia en Paraguay.

Het toelichten van de allegorische reconstructie van de diaspora van de Guarani – hiertoe gedwongen door de komst van de invallers van het Zuidamerikaanse continent – is essentieel om de start van de campagne "De Guarani, een groot volk" te kunnen begrijpen. De start vond plaats tussen 21 en 23 september in het dorp Tey Kue, behorend tot de gemeente Caarapó in de deelstaat Mato Grosso do Sul. De gebeurtenis, die ongeveer 400 vertegenwoordigers uit Brazilië en de reeds genoemde landen telde, was het vervolg op een eerdere inspanning van het Indianenpastoraat Cimi, die ook de algemene vergadering van de leraren en leiders van de Guarani-Kaiowá had georganiseerd, om de verschillende acties van de Guarani in Zuid-Amerika te concretiseren en te verenigen.

Men schat dat er vandaag de dag 50 duizend Guarani in Brazilië leven, 350 duizend in Bolivia, 53 duizend in Paraguay en 5 duizend in Argentinië. Daarnaast zijn er ook in Uruguay, waar de Guarani niet door de staat erkend worden, indianen die regelmatig hun 'tekoha' (traditioneel land) bezoeken. Aan het begin van de kolonisatie, in 1942, telde de Guarani ongeveer 2 miljoen mensen, het dubbele van de bevolking van Portugal in die tijd.

Verwanten

De campagne kan worden gezien als het resultaat van de hereniging van de Guarani, die in februari 2006 is begonnen met de verwezenlijking van de 'Eerste Continentale Vergadering van de Guarani' in São Gabriel (RS), gevolgd in april 2007 met een vergadering in Porto Alegre.

Gescheiden door grenzen, een verschijnsel dat vreemd is voor de Guarani in hun begrip over grondgebied, is het voor de Guarani moeilijk om samen te strijden, hoewel ze één van de grootste inheemse groepen op het continent zijn en hoewel ze erin geslaagd zijn om hun taalkundige eenheid door de tijden heen te behouden. Het bewijs hiervoor is het feit dat de vergadering in de Guarani-taal plaatsvond en niet in het 'portunhol' (een mix van spaans en portugees).

"Het is nodig om te laten zien dat wij een groot volk zijn. Wij hebben hetzelfde bloed, wij zijn verwanten die hetzelfde geleden hebben. Er bestaat geen grotere onzin dan te zeggen dat er een Argentijnse indiaan is, een Paraguayaanse en een Braziliaanse. Voor ons bestaan de grenzen niet", zo verduidelijkt de leider van het dorp Tey Kue, Zenildo geheten. De toespraak krijgt veel bijval. "De Guarani ontwaken", besluiten Hamilton Lopes van het dorp Marangatu, in de gemeente Antonio João. "Zij hebben geprobeerd om ons als papegaaien te domesticeren aan deze beschaving, maar net als een gevangen genomen papegaai die nog wel steeds kan luisteren en communiceren met een vrije papegaai, zo hebben de Guarani voortgeleefd en beginnen ze nu weer met elkaar te communiceren."

De Fiets

Het gebruik van metaforen, kenmerkend voor de leefwijze van de Guarani, is een constante aanwezigheid in de vergadering. Otoniel Ricardo, van de commissie van Guarani leraren in de staat Mato Grosso do Sul, vergelijkt zijn mensen met de onderdelen van een fiets, en kondigt aan dat hij het zal gaan uitleggen. Hij haalt een nieuwe fiets en het vraagt aan iedereen om een cirkel te maken buiten de zaal waar de vergadering plaatsvindt.

Iedereen fietst eerst een rondje. Van jong tot oud, zelfs met één hand, mensen van ondersteunende organisaties en zelfs de verwanten uit Bolivia, Argentinië en Paraguay.

"Wat zien jullie dat er gebeurt?", vraagt de leraar, een functie die pas recent een officiële status heeft gekregen in de dorpen van de indianen, naast die van Inheems Agent van Gezondheid. "Harmonie, behendigheid, vreugde, aandacht, vrees, controle, evenwicht", zijn de verschillende antwoorden. "Inderdaad, en de fiets bleef vooruit gaan. Soms sneller, soms langzamer, en zonder dat iemand een versnelling gebruikte”, besluit Otoniel.

Hierna wordt de fiets gedemonteerd en de leraar vraagt om de fiets weer in elkaar te zetten, zonder dat ze weten dat de leraar sommige aanwezigen heeft gevraagd om ervoor te zorgen dat het in elkaar zetten een warboel wordt. Al snel onstaan er conflicten tussen de indianen. Zij beschuldigen elkaar en de anderen aanwezigen, ondanks dat ze zeggen hen te vertrouwen, dat er onderdelen van de fiets gestolen zijn. Maar aan het eind slagen ze er door middel van een mutirão (oorspronkelijk een woord uit het tupi-guarani, met de betekenis gezamenlijke actie) in om de fiets opnieuw te laten fietsen, hoewel het onmogelijk was om hem helemaal te laten zijn zoals hij was.

"Ons volk is zoals deze opnieuw in elkaar gezette fiets. Het zal niet meer zijn zoals voorheen, want ze hebben onze bossen vernield en onze dieren zijn verdwenen, maar het is mogelijk om weer een fiets te maken die vooruit gaat", besluit Otoniel Ricardo. "Wij moeten de onderdelen van hier samenvoegen met de onderdelen in de andere landen" stelt Teodora de Souza, Guarani leraar in het dorp Dourados, voor.

Mercosul

Elke dag wordt de opdracht dringender. Volgens de antropoloog Brand, onderzoeker van de Guarani sinds de jaren '70, zouden de overheden van de landen van Mercosul een gemeenschappelijk openbare beleid moeten maken om de zorg om de Guarani op zich te nemen. Zeker omdat zij de culturele basis van deze zelfde Mercosul vormen, de Guarani zijn aanwezig in alle landen die lid zijn.

"Om migratiestromen van de Guarani tussen de landen te voorkomen, zullen zij eensluidende antwoorden moeten geven met betrekking tot het recht op land, pensioen, voedingsveiligheid en de natuurlijke rijkdommen", waarschuwt Brand, herinnerd aan het feit dat onlangs 1.300 Guarani-Mbyá die in Argentinië leefden, de grens met Rio Grande do Sul zijn overgestoken.

Volgens Brand zal de situatie van de Guarani-Kaiowá hier, ten gevolge van het domino-effect van de imperialistische praktijken van de agrobusiness, de situatie van morgen zijn voor de Guarani-Awá die in Paraguay leven, waar de soja ook steeds meer oprukt. "Tot 1978 waren er geen problemen voor de Guarani in Mato Grosso do Sul met betrekking tot hun traditionele land, maar sinds de komst van de soja, en later de suikerriet, zijn de ruimtes om te schuilen verdwenen en zijn de lokale dorpen steeds kleiner geworden. Een historisch proces dat ik classificeer als 'opeen sluiting', veroorzaakt door agrobusiness."

Brazilië

Volgens onderzoeken van de Nationale Stichting van Gezondheid en Cimi, leven er 40 duizend Guarani-indianen in Mato Grosso do Sul (80% van het totaal in Brazilië), verdeeld over 38 dorpen, liggend in 17 gemeentes. De overige 10 duizend Guarani leven op hun traditionele land in Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Paraná, São Paulo, Rio de Janeiro, en een reservaat in de staat Pará.

Brand verklaart dat de Guarani door de kolonisten in drie grote groepen zijn verdeeld, een indeling die vóór de komst van de kolonisten geen enkele betekenis had: Kaiowá (hoofdzakelijk aanwezig in Mato Grosso do Sul en Paraguay); Mbyá (met name het Zuidoosten van Brazilië bezettend, maar tegenwoordig kom je ze ook tegen in São Paulo, Espirito Santo, Argentinië en Paraguay); en Awá (die verdeeld wonen over Paraná en Santa Catarina). Volgens getallen van Funai (de regeringsorganisatie voor inheemse kwesties), bestaan er vandaag de dag in Brazilië ongeveer 225 verschillende inheemse volken, die nog 180 verschillende talen spreken.

Aan het eind van de vergadering in Caarapó presenteerden de aanwezigen een document waarin om respect voor de priesters werd gevraagd (door de komst van verschillende godsdiensten in de dorpen worden zij vaker vergeten, behalve wanneer er een gebrek is aan de basis voedselpakketten, of als de leraar zijn salaris niet ontvangt, of als de gezondheidsagent een zieke persoon niet met de traditionele medicijnen kan genezen, dan worden zij juist weer gezocht). Daarnaast vraagt het document dat de Staat instrumenten creëert om de ruime participatie van de inheemse gemeenschap te waarborgen bij de uitwerking van projecten en besluiten; dat er controle komt op de onregelmatigheden die in de fabrieken voorkomen waar veel indianen werken; en dat er rechtvaardigheid zal zijn in de gevallen van moord op inheemse leiders.

Ook werd besloten dat de recente Verklaring van de Rechten van de Inheemse Volkeren, goedgekeurd op 13 september 2007, in het Guarani vertaald zal gaan worden.